Lê Quý Đôn và tư tưởng “tam nông”

Trên quê hương nhà bác học Lê Quý Đôn đã có nhiều thay đổi, nông nghiệp, nông thôn phát triển theo hướng sinh thái, hiện đại và bền vững.

Quản trị nông nghiệp từ cái nhìn thực tế

Sinh ra ở kinh thành, nhưng có 9 năm niên thiếu sống ở làng Diên Hà, được tắm mình bên những cánh đồng lúa và dòng sông Luộc, gần gũi với bà con nông dân, vì vậy Lê Quý Đôn sớm quan tâm đến các vấn đề về nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Trong cuộc đời làm quan, đi nhiều nơi, ông dành nhiều thời gian và công sức của mình quan sát sản xuất, ghi chép và tổng kết kinh nghiệm canh tác ở nhiều vùng đất. Vì thế, có thể xem Lê Quý Đôn là một trong những học giả đầu tiên đặt nền móng cho tư duy phát triển “tam nông” ở Việt Nam.

Tại hội thảo nhân kỷ niệm 290 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn diễn ra tại Thái Bình vào năm 2016, nhiều nhà nghiên cứu đã đề cập đến tư tưởng của Lê Quý Đôn về “tam nông”. GS, TS Đỗ Kim Chung và PGS, TS Kim Thị Dung (Học viện Nông nghiệp Việt Nam) nhận định: Điểm nổi bật đầu tiên của nhà bác học Lê Quý Đôn là tư tưởng coi nông nghiệp giữ vị trí nền tảng của quốc gia. Mỗi chuyến đi làm quan tại các địa phương đều trở thành một cuộc khảo sát thực tế. Ông ghi chép từ địa hình, khí hậu, nguồn nước đến giống cây trồng, vật nuôi, tập quán sản xuất và kỹ thuật canh tác của từng địa phương. Mặc dù đã gần 300 năm, nhưng những tư tưởng của ông về “tam nông” vẫn còn nguyên giá trị, giúp chúng ta nhìn nhận và định hướng giải quyết các vấn đề phát triển nông nghiệp, nông dân và nông thôn một cách phù hợp và bền vững.

Trong các công trình như Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, ông hệ thống hóa khối lượng tri thức rất phong phú về cây lương thực, cây ăn quả, cây công nghiệp, vật nuôi, kỹ thuật canh tác, chế biến nông sản và phòng, chống thiên tai. Điều đáng quý là mọi tư tưởng của ông đều xuất phát từ thực tiễn. Như PGS.TS Nguyễn Văn Am nhận xét, Lê Quý Đôn là “một trí thức, nhà khoa học chân chính, không xa rời thực tiễn, suốt đời say mê học tập, nghiên cứu để đem tri thức phục vụ công cuộc xây dựng và phát triển quê hương, đất nước”.

Tư duy mang hơi thở nền nông nghiệp hiện đại

Điều đáng ngạc nhiên là mặc dù những điều ông viết cách đây gần 300 năm nhưng nhiều nội dung vẫn mang hơi thở của nền nông nghiệp hiện đại. Ông thống kê nhiều giống lúa, phân tích đặc điểm từng giống, từ khả năng chịu hạn, chịu úng đến chất lượng gạo, thời gian sinh trưởng và điều kiện thích hợp để gieo trồng. Ông cũng khuyến khích lựa chọn giống theo từng vùng, từng mùa vụ nhằm nâng cao năng suất và hạn chế rủi ro. GS.TS Đỗ Kim Chung và PGS.TS Kim Thị Dung cho rằng, những nghiên cứu ấy cho thấy Lê Quý Đôn đã xây dựng một hệ thống tri thức khá toàn diện về nông nghiệp Việt Nam thế kỷ XVIII, không chỉ dừng ở việc ghi chép kinh nghiệm dân gian mà còn tổng hợp, phân loại và khái quát thành những quy luật sản xuất.

Nếu cây lúa được coi là nền tảng của an ninh lương thực thì thủy lợi chính là điều kiện quyết định thành bại của sản xuất nông nghiệp. Ông khuyến nghị phải thường xuyên tu bổ đê điều, chủ động chống lũ, chống hạn và tổ chức sản xuất phù hợp với điều kiện tự nhiên. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay, việc lựa chọn giống, bố trí mùa vụ theo điều kiện thời tiết hay quản lý nguồn nước hợp lý đều là những nội dung mà nền nông nghiệp hiện đại vẫn đang theo đuổi.

Một điểm rất tiến bộ trong tư tưởng của Lê Quý Đôn là nhìn nông nghiệp không tách rời người nông dân. Không chỉ thương dân, ông còn mong muốn người nông dân được tiếp cận tri thức. Ông coi việc phổ biến kinh nghiệm sản xuất, tổng kết kỹ thuật canh tác và truyền lại cho đời sau là trách nhiệm của người làm khoa học.

Theo hai tác giả Đỗ Kim Chung và Kim Thị Dung, một đóng góp quan trọng khác của Lê Quý Đôn là đã nhìn thấy mối quan hệ hữu cơ giữa nông nghiệp với quốc phòng và phát triển đất nước. Ông đề xuất khai hoang, lập đồn điền vừa để mở rộng diện tích sản xuất, vừa tạo nguồn lương thực và củng cố lực lượng bảo vệ đất nước. Với ông, phát triển nông nghiệp không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn gắn với ổn định xã hội và sức mạnh quốc gia.

Ba thế kỷ sau, khi Việt Nam đang hướng tới nền nông nghiệp xanh, sinh thái và phát triển bền vững, những tư tưởng của Lê Quý Đôn vẫn gợi mở nhiều bài học. Đó là phát triển nông nghiệp phải dựa trên tri thức khoa học; coi trọng điều kiện tự nhiên và thích ứng với khí hậu; lấy người nông dân làm trung tâm; đồng thời xây dựng nông thôn trên nền tảng của sản xuất hiệu quả và phát triển bền vững.

Di sản mà Lê Quý Đôn để lại không chỉ là những bộ sách đồ sộ, mà còn là một phương pháp tư duy khoa học: Mọi chính sách muốn thành công đều phải bắt đầu từ thực tiễn cuộc sống. Đó chính là giá trị cốt lõi làm nên sức sống lâu bền của tư tưởng “tam nông” Lê Quý Đôn, từ thế kỷ XVIII vẫn còn nguyên giá trị cho đến hôm nay.